ّ█ محمود بابائی
ّ█ مقطع تحصیلی: دکترا
ّرشته علوم ارتباطات
ّچکیده
ابزارهای ارتباطی اینترنت، به دلیل نقش و تأثیری که در تعامل، اشتراک‌گذاری و ایجاد شبکه‌های ارتباطی در بین کنشگران فضای سایبر دارند، یکی از محورهای مورد توجه پژوهشگران و  مطالعات سایبری بوده است. این پژوهش با استفاده از روش ترکیبی کمی(پیمایش)و کیفی (تحلیل محتوا)، با هدف تحلیل نقش سازوکارهای ارتباطی اینترنت در شکل‌گیری الگوهای تعامل در فضای سایبری ایران انجام پذیرفته است.  همچنین، گونه‌شناسی گفتمان‌های موجود در فضای وبلاگستان فارسی، از جنبه پایداری- ناپایداری، وابستگی- استقلال، و  موضوعی به عنوان هدف فرعی پژوهش مورد توجه قرار گرفته است. صورت‌بندی فرضیه‌های این پژوهش، بر پایه یافتن پاسخ به دو پرسش‌کلی بود که: نقش این سازوکارهای ارتباطی در شکل‌گیری الگوهای دسترسی، بیانی، کنشگری گفتمان‌های درون جامعه شبکه‌ای چیست؟ آیا الگوهای انتشار، «تولید محتوا»، «شفافیت» و «گونه‌های گفتمان» در وبلاگستان فارسی، با کاربرد سازوکارهای ارتباطی اینترنت دارند؟ با توجه به ماهیت فرضیه‌ها، از دو روش پیمایش (فرضیه‌های گروه «الف») و تحلیل محتوا (فرضیه‌های گروه «ب») برای مطالعه استفاده شد. فرضیه‌‌های گروه «الف»که به روش پیمایش مورد مطالعه قرار گرفتند با هدف آزمون «وجود رابطه، بین سازوکارهای ارتباطی اینترنت» ، و «الگوی کنشگری»، «الگوی دسترسی»، و «الگوی بیانی» صورت‌بندی شد. نتایج آزمون فرضیه اول از گروه« الف» که به رابطه بین کاربرد سازوکارهای ارتباطی، و الگوی کنشگری در گفتمان‌های فضای سایبری ایران پرداخته بود، در سطح ۱% خطا وجود رابطه بین این دو متغیر را به اثبات رساند(۲۳۶/۰=r). در آزمون فرضیه دوم از این گروه، به وجود رابطه بین کاربرد سازوکارهای ارتباطی و الگوی بیانی گفتمان‌های فضای سایبری ایران پرداخته شد که در سطح معنی داری۱% رابطه بین این دو متغیر تأیید و جهت مستقیم (۴۵۹/۰=r) بود. در فرضیه سوم نیز که به رابطه بین کاربرد سازوکارهای ارتباطی و الگوی دسترسی  گفتمان‌های فضای سایبری ایران پرداخته شده بود، نتیجه آماری، وجود رابطه را در این فرضیه  در جهت مستقیم (۲۱۱/۰=r) تایید کرد.در تحلیل محتوا، چهار فرضیه صورت‌بندی شده بر پایه معنی‌دار بودن رابطه بین کاربرد سازوکارهای ارتباطی اینترنت در وبلاگستان فارسی، و «الگوهای انتشار»، «تولید محتوا»، «شفافیت» و «گونه‌های گفتمان» مورد بررسی قرار گرفت. نتایج آزمون فرضیه «معنی‌دار رابطه بین استفاده از سازوکارهای ارتباطی و الگوی انتشار (بسط)» نشان داد که الگوی انتشار، با توجه به شاخصها (پیوند  به سایت‌ها و وبلاگ‌های دیگر، پیوندهای ورودی، پیوندهای وبلاگ در کاوشگر گوگل، پیوند به وبلاگ‌های موضوعی مشابه، «سن وبلاگ، تعدادبازدیدکنندگان، و تعداد کامنتها برای هر پست)، رابطه معنی‌داری با سازوکارهای ارتباطی دارد. نتایج آزمون فرضیه دوم از این گروه، به «وجود رابطه معنی‌دار بین استفاده از سازوکارهای ارتباطی و الگوی تولید محتوا » پرداخته بود که این رابطه در مورد هشت شاخص (استناد ، قالبهای تولید محتوا، طبقه‌بندی موضوعی، معیارهای انتشار محتوا، و سطح فنی تولید و انتشار محتوا، دوزبانگی، برچسب‌زنی، و تعداد پست‌های وبلاگ)، معنی‌دار نشان ‌داد. بین «استفاده از سازوکارهای ارتباطی فضای سایبر»، و « شفافیت گفتمان‌ها» در محیط سایبر نیز رابطه معنی‌دار وجود دارد. آزمون آماری نشان داد که رابطه معنی‌داری بین شاخصهای شفافیت (الگوی نشر محتوا، شیوه بیان محتوا، سبک نگارش، شرایط مشارکت ، هویت کنشگر، تعامل با کنشگران دیگر از طریق دریافت بازخورد نظرسنجی، و پاسخ ‌گویی آنان به دیدگاه‌های کنشگران)، و کاربرد سازوکارهای ارتباطی وجود دارد. فرضیه معنی‌دار بودن رابطه بین «استفاده از سازوکارهای ارتباطی فضای سایبر در وبلاگها» و «گونه‌های گفتمان‌ها» نیز تأیید شد. نتایج این پژوهش نشان داد که الگوهای دسترسی، بیانی و کنشگری در وبلاگستان فارسی و شبکه‌های اجتماعی ایرانی، به عنوان دو کانون شکل‌گیری و رواج گفتمان سایبری، تحت تأثیر چگونگی بهره‌مندی کنشگران از سازکارهای ارتباطی است. کیفیت انتشار گفتمان‌ها، نیز تا حد زیادی با ابزارهای ارتباط در جامعه شبکه‌ای مرتبط است. همان‌گونه که الگوهای بیانی، به لحاظ شیوه و قالب بیان، نوع‌شناسی گفتمان‌ها را با توجه به پایداری، مستقل بودن و گونه‌های موضوعی آنها با استفاده از سازوکارهای ارتباطی در بستر شبکه ارتباط دارد. بدین‌سان، تعامل انسان -انسان در فضای سایبر، بستگی به نوع ابزار ارتباط و تعامل انسان – رایانه دارد. در چنین شرایطی، نمی‌توان سطح تعامل در فضای گفتمان‌های سایبر یکسان تلقی نمود و حکم یکسان در مورد آن جاری کرد.


کلیدواژه‌ها:
سازوکارهای ارتباطی؛ شبکه‌های اجتماعی؛ فضای سایبر؛ گفتمان سایبری؛ وبلاگستان فارسی.