محمود بابایی
داده‌های پژوهش* رایینی (Rainie) و همکارانش در سال ۲۰۱۳  نشان می‌دهد که  ۸۶% از کاربران اینترنت گاه به گاه اقدام‌هایی را برای ناشناخته ماندن و رصد نشدن انجام می‌دهند پاک کردن رد پای دیجیتالی، از بین بردن کوکی‌ها و پیشینه مرورگر، رمزگذاری داده‌ها، و پنهان کردن آی.پی. (IP: Internet Protocol) از جمله این نوع اقدام‌ها است. ۵۵% نیز به فعالیت‌هایی دست می‌زنند که مانع از رصد آن‌ها توسط دیگر افراد، سازمان‌ها و دولت‌ها شوند.
ناشناختگی در فضای سایبر
در حالی که ۵۹% آنان بر این باورند که «کاملاً ناشناخته ماندن» در اینترنت، امکان‌پذیر نیست.  تعداد قابل توجهی از کاربران، از دست دادن اطلاعات شخصی و دزدیده شدن اطلاعات حساب‌های کاربری و کلاه‌برداری را تجربه کرده‌اند. ۶۸% بر این باورند که مقررات کنونی برای حفاظت از امنیت و حریم آنان  در فضای سایبر ناکافی است. در حالی که آنان به اختیار خود، شاید در مواردی به ضرورت- مانند تلاش برای کاریابی یا درخواست کمک از دیگران- اطلاعات شخصی مانند تصویر، نشانی، شماره تلفن خود را در سایت‌ها منتشر کرده‌اند. در عین حال، نگرانی از استفاده نادرست از اطلاعاتشان همواره برای آنان یک دغدغه ذهنی است.
به طور اصولی، کاربران اینترنت از دسترسی به اطلاعاتشان استقبال می‌کنند اما، تمایل دارند این دسترسی فقط برای افراد مجاز باشد و نه کسانی که از اطلاعات برای اهداف تجاری خاص خود یا صدمه زدن به آنان، بهره‌برداری می‌کنند. هم‌چنین نگرانی در مواردی، کاربران تمایل ندارند کنش‌ها و دادوستد اطلاعاتشان توسط دولت‌ها و سازمان‌های دولتی مونیتور شود.
نوع تصمیم کاربران برای حفاظت از خود در فضای سایبر (و نه به قصد اقدام‌های مجرمانه)، بستگی به سطح مهارت و اهمیت یا حساس بودن کنشگری‌شان دارد. پنهان کردن هویت با هدف کنش سیاسی یا انتشار اطلاعات حساسیت برانگیز، یک راهکار برای مهم است.
کاربران دارای سطح مهارت بالا در چنین مواردی از آی.پی. جعلی/گمراه‌کننده استفاده می‌کنند. حتی تغییر نشانی دیجیتالی سخت‌افزارهای متصل به شبکه (مانند MAC address) نیز در دستور کار آن‌ها قرار می‌گیرد. امکان عملیِ «پنهان شدن کامل» کاری رؤیایی است و تکاپوی جدی در این زمینه بین سازمان‌های مونیتور کننده و «کاربران پنهان شده» در جریان است.
شکل ساده حفاظت از خود در نزد کاربران بی‌بهره از مهارت و دانش فنی بالا را می‌توان در کنشگری آنان در وبلاگ‌نویسی، کامنت نوشتن و لایک(like) کردن  مشاهده کرد. وبلاگ‌نویس، محتوا را با نام مستعار یا ناشناس منتشر می‌کند وکامنتی که نوشته می‌شود بدون نام یا با نام مستعار است. شاید کاربر، چنین گمان می‌کند که هیچ ردی از خود باقی نگذاشته است و از پیامدهای انتشار محتوا و کنشگری خود، در امان است. این داوری، موجب نوعی «توهم» ناشی از کم‌اطلاعی یا بی‌اطلاعی می‌شود. بی‌خبر از آن که با مراجعه به «سرورهای سرویس‌دهنده اینترنت» و دسترسی به پروفایل مشتری خدمات، می‌توان به جزیی‌ترین اطلاعات درباره کاربر دست یافت.
در مواردی مانند دادوستدهای مالی اینترنتی و استفاده از خدمات دولت الکترونیک، در حفاظت از اطلاعات کاربران، تعهدات بیشتری متوجه سرویس‌دهندگان می‌شود.  کاربران برای حفاظت از اطلاعات خود، تنها باید دقت‌های اولیه را در مراجعه به سایت و اطمینان از امنیت پلتفورم مورد استفاده را داشته باشند. سازوکارهایی که سرویس‌دهندگان برای دسترسی مورد استفاده قرار می‌دهند و پیشینه آنان در کیفیت حفاظت از داده‌های کاربران دو عنصر اساسی در جلب اعتماد کاربران است. در اینجا استفاده از شناسه مستعار و ناشناختگی بی‌معنا است. آن‌چه مهم است، اعتماد کاربر به سازوکارهای استفاده شده (مانند پروتکل امن https) برای حفاظت از وی است.
گونة دیگری از تمایل به «ناشناخته ماندن» و به تعبیر دیگر «حفاظت از اطلاعات خود» در فضای سایبر را می‌توان در کنشگری در شبکه‌های اجتماعی مشاهده کرد. تلاش کاربران برای ساختن هویت مستعار، موجب می‌شود دغدغه چندانی پیرامون اعتماد به سایت‌های شبکه‌های اجتماعی نداشته باشند. در واقع، کنشگری با هویت مستعار در شبکه‌های اجتماعی از طنزهای شیرین روزگار ما است. شکل‌گیری شبکه ‌های اجتماعی مبتنی بر فرض‌هایی است که با ناشناخته بودن و ناشناخته ماندن در تناقض جدی است. روابط در شبکه‌های اجتماعی اساساً بر پایه پروفایل کاربری است. اگر اطلاعات پروفایل، مستعار/جعلی باشد شبکة ارتباطی چگونه شکل می‌گیرد؟ رواج این پدیده در نزد کسانی که با سازوکارهای امنیتی سایت‌های شبکه اجتماعی ناآشنا هستند یا در بهره‌برداری از سایت‌ها ناکارآمدند، بیشتر است.
اگر چه بی‌معنا بودن این گونه کنشگری و ناپایداری و کم اثر بودن کنش فرد در شبکه  آشکار است اما، چنین امکانی وجود دارد و می‌توان با هویتی مستعار در شبکه های اجتماعی به فعالیت پرداخت؛ اما انتظار تأثیر آن همچون اثر «دویدن در خواب» است!
* Pew Research Center’s Internet & American Life Project.
http://pewinternet.org/Reports/2013/Anonymity-online.aspx