محمود بابایی

پاسخ دادن به این پرسش که «آیا کاربران اینترنت، کل جامعه را نمایندگی می‌کنند یا خیر؟» کاری است هم آسان و هم دشوار. آسان بودن آن می‌تواند مستند به «تعداد کاربران» و «ضریب نفوذ اینترنت» باشد که تا حد بسیار بالایی در کل کشور گسترش یافته و برای عموم قابل دسترسی است. اما، دشواری پاسخ این است که عملاً بخش‌های تحصیل‌کرده جامعه و عمدتاً شهری کاربر اینترنت هستند و به قصد اداره امور شغلی و حرفه‌ای یا نیازهای زندگی روزانه خود، از اینترنت استفاده می‌کنند. از این رو، گمانه‌زنی درباره این که آنان «کل جامعه» را نمایندگی می‌کنند، دشوار است.

کاربران اینترنت و نمایندگی جامعه

گام نخست برای ارزیابی این موضوع در ایران، انجام پیمایشی دقیق است تا نشان دهد «چه درصدی از جامعه به اینترنت دسترسی دارند؟»؛ و اگر دسترسی دارند، «آیا برای امور روزمره زندگی از اینترنت استفاده می‌کنند؟» پاسخ دو پرسش گفته شده می‌تواند به یک داوری و ارزیابی کلی رهنمون گردد تا بتوان بر پایه آن، با دقت بیشتری پاسخی درخور به پرسش نخست این نوشته را داد. ضرورت این پیمایش از آن جا ناشی می‌شود که «ضریب نفوذ اینترنت» به تنهایی نمی‌تواند نشان‌گر «استفاده کاربران» باشد. بخش‌هایی از جامعه به رغم امکان دسترسی به اینترنت، از آن بهره‌برداری نمی‌کنند.

به دلیل نبودن آمار کشوری از ایران، به داده‌های یک پیمایش* در ایالات متحده امریکا اشاره می‌کنم که نشان می‌دهد: ۱۵% از افراد بالای ۱۸ سال از اینترنت استفاده نمی‌کنند. این در حالی است که حل و فصل امور، و نیز اداره زندگی روزمره در این کشور، بدون استفاده از اینترنت بسیار دشوارتر از دیگر نقاط جهان است. چرایی استفاده نکردن آنان از اینترنت گوناگون است؛ ۳۴% علاقه‌‌ای به اینترنت ندارند یا نیازی به بهره‌برداری از آن نمی‌بینند؛ ۳۲% بهره‌برداری از اینترنت و درگیر شدن با آن را دشوار می‌دانند و از این که از طریق اینترنت به آن‌ها زیانی وارد شود نگران هستند؛ ۱۹% گرانی هزینه بهره‌برداری از اینترنت؛ و ۷% نیز نبودن امکان دسترسی به اینترنت را از علت‌های آن بر شمرده‌اند.

به نظر می‌رسد افزون بر فاصله زیاد  «نسبت کاربران اینترنت» به «کل جمعیت»، انتظار می‌رود داده‌های چنین پیمایشی در ایران با جابجایی چشمگیر در نسبت‌های پژوهش مورد اشاره همراه باشد. از این رو، در حد یک فرض می‌توان گفت: جامعه کاربران اینترنت در ایران، کل جامعه را نمایندگی نمی‌کند، بلکه در خوشبینانه‌ترین حالت، نماینده بخش تحصیل‌کرده و شهری ایران هستند. پیمایش‌های اینترنتی نیز همواره با چنین چالشی روبرو هستند که دارای سوگیری جدی هستند و  «امکان تعمیم‌پذیری» از پژوهش  سلب می‌کنند.  به هر روی، به لحاظ تأثیر پذیری جامعه از ارتباطات مبتنی بر اینترنت، نمی‌توان قاطعانه وجود چنین شکافی را پررنگ جلوه داد. اینترنت، اکنون «غیرکاربران» را هم زیر تأثیر خود گذارده و به گونه‌ای «با واسطه کاربران» ابعاد نفوذ خود را گسترش می‌دهد. اگر چه بدون تکیه بر پژوهش، نمی‌توان دربارة میزان تأثیرپذیری «کاربران» و «غیرکاربران» سخن راند.

.Z.ickuhr, Kathryn (2013) Who’s not online and why. Pew Research Center*

http://pewinternet.org/Reports/2013/Non-internet-users.aspx (accessed Oct. ۱۱, ۲۰۱۳)