کتاب هفته، شماره ۱۳۴- اول شهریور ۱۳۸۲

۱- انگیزه شما  از تألیف کتاب چیست و  در پاسخ به چه نیازهایی است؟

تألیف کتاب مبتنی دو ضرورت جدایی‌ناپذیر بود نخست  نیاز به دسترسی کاربران و متصدیان نشر الکترونیکی به مفاهیم  کلی نشر الکترونیکی و گشودن باب مستندسازی اندوخته‌های علمی و تجربی این حوزه در کشور؛ دوم جهت‌گیری برنامه استراتژیک مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران به‌سوی نشر الکترونیکی مدارک علمی کشور و ایجاد دسترسی رایگان همگانی به این منابع  بود.در برنامه استراتژیک مرکز، استانداردسازی و درک صحیح علمی از پدیده نشر الکترونیکی برای انتشار حجم انبوه اطلاعات به‌عنوان پشتوانه فعالیت‌های عملی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. کتاب “نشر الکترونیکی حاصل توجه به این دو  نیاز  است.

۲- کتاب تا چه حد بازگوکننده تمام وجوه و ابعاد این پدیده در جهان است؟

محور تلاش من در این کتاب،  به شکلی تبیین موضوع  و آشنایی کلی با پدیده نشر الکترونیکی است و نه بیشتر. اگر مروری بر کتاب داشته باشید، درمی‌یابید که برخی موضوع‌ها نظیر  “فرایندهای نشر الکترونیکی” به‌اختصار کامل مطرح‌شده است و  مسائل “کپی‌رایت” نیز به همین منوال. بیان ماهیت نشر الکترونیکی در حدی که مبین تمام وجوه و ابعاد این پدیده باشد مستلزم کار طولانی و عمیق است که از توان یک نفر خارج است. هر عنوان از فصل‌های این کتاب می‌تواند خود عنوان یک یا چند کتاب مستقل باشد. مثلاً ما اشاره‌ای به سی. اس٫ اس کرده‌ایم؛ شاید در حد یک یا دو صفحه؛ درحالی‌که می‌دانید که کتاب‌های مستقل متعددی در جهان درباره سی. اس٫ اس منتشرشده است. درباره ایکس٫ ام. ال و سایر مباحث هم همین‌طور.

پیوست‌های کتاب شامل : روش تولید فایل “پی. دی. اف. فارسی”، “فراداده” و “روش ارجاع به منابع الکترونیکی” تا حدودی به یک راهنمای عملی می‌ماند و با ساختار کلی کتاب اندکی فاصله گرفته است. این پیوست‌ها درواقع بخشی از  کتاب در دست تألیف ” راهنمای عملی نشر الکترونیکی” است که به دلیل ضرورت و مراجعه و تماس‌های فراوان  کاربران برای کسب راهنمایی در این زمینه به‌عنوان پیوست در کتاب درج‌شده است.

۳- درصد ترجمه و تألیف تحلیل و میزان استفاده از تجارب

هسته اصلی کتاب برگرفته از یک طرح پژوهشی است که در سال ۱۳۸۰ در مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران اجرا شد. محورهای کار کاملاً مشخص بود و نگارش اثر با تکیه‌بر تجارب اندوخته شده در مدت اجرای طرح پژوهشی و کار عملی انجام گرفت. فصل سوم کتاب که شامل دستورالعمل‌های کنسرسیوم وب جهانی است بیشتر از سایر فصل‌ها از ترجمه بهره برده است. درباره آثار مربوط به فناوری اطلاعات، من هرگونه ادعای تألیف به معنای مطلق آن را رد می‌کنم. ما نه ابداع‌کننده این روش هستیم و نه فناوری آن کاملاً  در اختیار ما است. ازاین‌رو، این کتاب حاصل نوعی رویکرد آموزشی در پژوهش ، تجارب شخصی و استفاده از منابع خارجی  است. بیان کمی میزان سهم هریک از این عناصر برای من مشکل است.

 

4- مبنای مطالب  فقط w3c بوده است یا منابع دیگر

شاید محور اصلی موضوع‌ها و متن کامل برخی از فصول رهنمودهای کنسرسیوم وب جهانی (w3c) باشد اما منابع بسیار دیگری موردمطالعه قرارگرفته است که در کتاب‌نامه انتهای کتاب فهرست آن‌ها آمده است.

نکته‌ای که لازم می‌دانم بدان اشاره‌کنم وجود یک کتابشناسی جامع از نشر الکترونیکی بر روی دیسک ضمیمه کتاب است که البته متن کامل این کتابشناسی بسیار مفصل است و امکان (و حتی ضرورت) چاپ آن وجود نداشت. متن این کتابشناسی یکجا از سایت‌های خارجی دریافت شده است که مشخصات کامل تهیه‌کننده آن در فایل موجود است و این‌جانب به‌جز ترجمه موضوع‌بندی اصلی آن ، هیچ زحمتی در تهیه و تدوین آن نکشیده‌ام. این کتابشناسی بسیار ارزنده که حاصل تلاش مؤثر تهیه‌کننده آن است و به‌رایگان در دسترس عموم قرار داده است به‌طور مرتب روزآمد می‌شود. علاقه‌مندان به این حوزه از مراجعه به آن، پشیمان نخواهند شد. تهیه‌کننده محترم این کتابشناسی  حتی اگر در مواردی متن کامل مقاله یا گزارشی بر روی اینترنت قابل‌دسترسی بوده، نشانی اینترنتی آن را با پیوند(لینک) به “عنوان متن” آن را در دسترس کاربران قرار داده است.

۵- آیا این اولین کتاب در این حوزه  است؟

به‌عنوان کتابی که به ماهیت “نشر الکترونیکی” می‌پردازد، بلی، اولین اثر است. که امیدوارم این ادعا بر متخصصین این حوزه گران آید و طرحی نو دراندازند!

قبلاً بخش‌های از این کتاب ، به‌عنوان گزارش طرح پژوهشی بر روی سایت مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران قرار گرفت  که روزنامه اقتصادی آسیا در نیمه دوم سال ۱۳۸۱ در صفحه‌های ویژه کامپیوتر خود ، متن کامل  آن را منتشر کرد البته با حذف معادل‌های لاتین و پاورقی‌ها.

لازم است به اطلاع شما و خوانندگان ارجمندتان برسانم که متن کامل این کتاب تا شهریورماه سال جاری بر روی سایت مرکز به نشانی www.irandoc.a.ir قرار خواهد گرفت.

۶- نقش کمبود منابع در تألیف این اثر

اتفاقاً برای رعایت ایجاز – به لحاظ هدفی که در تألیف داشتم- ناگزیر از پالایش و حذف منابع بسیار مهمی شدم  که امیدوارم در” کتاب کار نشر الکترونیکی” از آن‌ها استفاده کنم. مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران برای تهیه منابع  موردنیاز تلاش وافر داشت که از همه متصدیان آن سپاسگزارم.

۷- معادل‌سازی از کجا آمده است؟

معادل‌سازی واژه‌ها و برخی عبارات عمدتاً سلیقه ویراستار محترم کتاب آقای قاسمی است که فردی صاحب‌نظر و متخصص در این زمینه است. در مواردی هم  واژه‌ها از منابع دیگر نقل شد است که بدون تغییر- با ذکر منبع- در کتاب آمده است.

 

8- آمار معادل‌سازی شده‌ها در کتاب چگونه است؟

بنای تألیف کتاب  معادل‌سازی افراطی به‌گونه‌ای که  ارتباط با مخاطب را مخدوش  سازد نبوده است اما طرح این سؤال گویای این است معادل‌سازی‌ها کاملاً به چشم می‌آید.  اگر مراد، وجه مثبت معادل‌سازی است باید آن را به‌حساب ویراستار بگذاریم. شخصاً محاسبه خاصی درباره آمار معادل‌سازی‌ها در کتاب انجام نداده‌ام تا به زبان عدد و رقم ذکر کنم

۹- کار در دست تألیف در این زمینه توضیح

در کتاب “نشر الکترونیکی” اشاره‌کرده‌ام که استفاده‌کنندگان نباید انتظار یک “کتاب کار” را از آن داشته باشند. قصدم  این است که کمبود مورداشاره را مرتفع و منبعی به زبان فارسی تحت عنوان “راهنمای عملی نشر الکترونیکی” تألیف نمایم. اندوخته‌های علمی و منابع در دسترس برای تولید چنین اثری کاملاً مهیا است.

۱۰- مشکلات و موانع تألیف کتاب

مایلم به یک نقیصه  آثاری که برای نخستین بار موضوعی را به زبان فارسی مطرح می‌کنند ، اشاره‌کنم. لازمه پختگی یک اثر، طرح موضوع آن در محافل علمی و بحث و تفحص درباره مبانی نظری و زمینه‌های مرتبط با آن است. حتی وجود سوابق پژوهشی اعم از پایان‌نامه  و طرح‌های پژوهشی و یا مقالات علمی کمک مؤثری به پرورده شدن موضوع خواهد کرد و هر بی‌بضاعتی به خود جرئت فضل فروشی و خودنمایی را نخواهد داد. اما وقتی با فقر منابع مکتوب به زبان فارسی روبرو هستیم، آثاری که برای اولین بار منتشر می‌شوند، ناتوانی مؤلف به‌گونه‌ای پنهان می‌ماند. چون نه امکان مقایسه آن با آثار دیگر وجود دارد و نه زمینه بحث علمی درباره آن وجود دارد. من در هنگام انتشار کتاب ” نیازسنجی اطلاعات” همین نکته را یادآور شدم. درباره آن کتاب هم به لحاظ بکر بودن موضوع نقد و بررسی‌های منتشرشده کاملاً در تائید کتاب بود. شاید بتوان گفت کتاب” نشر الکترونیکی” هم خواه‌ناخواه چنین وضعی را پیداکرده است

 

11-چرا کنسرسیوم وب توصیه فلش را نمی‌کند

کارشناسان و صاحب‌نظران کنسرسیوم وب جهانی در ارزیابی خود برای استفاده از برنامه‌های جانبی و کمکی در اینترنت وسواس و دقت فراوانی به خرج می‌دهند. حقیقت این است که آنان زمانی با  امکانات “ادوبی” هم میانه خوبی نداشتند، و من در کتاب اشاره کوتاهی بدان دارم، اما اکنون خودشان از قالب “پی. دی. اف.” استفاده می‌کنند. معنای این کار وجود مکانیسم تجدیدنظر مداوم در دستورالعمل‌ها و هماهنگی با نوآوری‌های حوزه فناوری اطلاعات است. از سوی دیگر موقعیت کنونی نرم‌افزارهایی مانند  “ادوبی” در نشر الکترونیکی به‌گونه‌ای است که نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت. اگر کنسرسیوم اقدامی را توصیه نمی‌کند به معنای طرد دائمی و نفی کلیت امکانات نوین نیست بلکه محور قرار دادن کاربران، آن‌هم با حداقل امکانات برای مرور صفحه‌های وب است.  گاه تولیدکنندگان نرم‌افزار یا طرحان مرورگرهای اینترنتی تغییراتی را در برنامه‌های خود می‌دهند که ممکن است موجب تجدیدنظر در دیدگاه‌های کارشناسان کنسرسیوم گردد.

۱۲- کتاب‌های الکترونی در ایران  با استانداردهای نشر الکترونیکی همخوانی دارند

کتاب الکترونیکی تعریف خاصی دارد که هرآن چه به‌عنوان کتاب الکترونیکی در ایران منتشرشده است هم به‌گونه‌ای  با این تعریف انطباق دارد. اما اینکه با استانداردها همخوانی داشته باشد نیازمند بررسی تک‌تک آن‌ها است که خود یک پژوهش مستقل را می‌طلبد. به نظرم ما در استفاده از فناوری نوین دچار یک مشکل اساسی هستیم و آن عبارت است از :  استفاده از فناوری  قبل از اینکه درک  فراگیری از مبانی علمی ، روش‌ها ، استانداردها و دستورالعمل‌های آن داشته باشیم.

شاید غالب کسانی که مقاله‌ای را در محیط وب منتشر و در دسترس عموم می‌گذارند عنوان  کار خود را “نشر الکترونیکی” بگذارند؛ همین‌طور، کسانی که کتابی را اسکن و بر روی سی. دی. منتشر می‌کنند. هر دو را می‌توان نشر الکترونیکی دانست. اما اگر استانداردهای لازم در آن‌ها رعایت نشده باشد این کار در حد “جعل عنوان” کتاب الکترونیکی باقی می‌ماند. بین مهارت‌های عملی و درک علمی تفاوت وجود دارد. اگر نقصانی هست، از تفاوت قائل نشده بین این دو ناشی می‌شود.  که در نشر الکترونیکی باید درک صحیحی از محیط الکترونیکی  و ماهیت و محدودیت‌های آن داشت، و از  عمل زدگی و ساده‌انگاری اجتناب کرد.. تصور من این است که  کار علمی کم شده است و ما تصور جامعی از نشر در محیط الکترونیکی و ابزارهای آن نداریم. حتی در بعد کلان،در تحلیل و ترسیم راهبردهای ملی در این حوزه کوتاهی کرده‌ایم.