سخنرانی علمی «اعتماد در فضای سایبر»

بیست و یکمین شماره ماهنامه مدیریت ارتباطات

گفت وگوی الهه حسینی با دکتر محمود بابایی، با عنوان« کمپین ها؛ نقاط ثقل جامعه اطلاعاتی »

محورهای گفتگو: مفهوم و ویژگی‌های فضای سایبر؛ مزیت‌ها و محدودیت‌های فضای سایبر؛ تأثیر فضای سایبر بر زندگی واقعی/فیزیکی؛ کمپین‌های اجتماعی و کنشگری؛ اجتماعات مجازی؛ چالش‌های شکل گیری اجتماعات مجازی

متن کامل

سایت های شبکه‌ اجتماعی منبع مهمی برای داده‌های مربوط به رفتار طبیعی کاربران هستند. اطلاعات پروفایلها، پیوندهای موجود در آنها، دیدگاه‌های منتشر یا مبادله شده منابعی غنی برای تحلیل‌گران شبکه به شمار می آیند تا به الگوهای فکری، رفتاری و شاخصهای دیگر کنشگری کاربران دست یابند. به عنوان نمونه، گلدر (Golder)در سال ۲۰۰۷ مجموعه داده‌های مربوط به ۳۶۲ میلیون پیام مبادله شدة چهار میلیون و دویست‌هزار کاربر فیس‌بوک را طی ۲۶ ماه مورد بررسی و تحلیل قرار دادند و به الگوی موقتیِ وابسته به زمان، از رفتارهای دانشجویان در این سایت شبکة اجتماعی دست‌یافتند.

لامپ (Lampe) و همکارانش نیز دست به چنین اقدامی بر روی تحلیل روابط بین پروفایلهای فیس‌بوک زدند. این نوع داده‌ها، افزون بر اینکه برای «تجسمی» کردن شبکه کارآیی دارد می‌تواند استفاده‌های متعددی به لحاظ تجاری، سیاسی، امنیتی، جامعه‌شناختی، مردم‌شناختی و روانشناسی اجتماعی داشته باشد.

۱- داده‌هایی که کنشگران در شبکه‌های اجتماعی تولید می‌کنند مانند تولید محتوای (متنی، صوتی، تصویری)، برچسب‌زنی (فوکسونومی)

۲- سایت های شبکه های اجتماعی «پروفایل – محور» هستند. داده‌هایی که کنشگران در  پروفایل خود درج می‌کنند و اطلاعات مربوط به علایق و ارتباطات خود را عرضه‌ می‌کند. این داده ها منبع و سرمایه با ارزش و منبع درآمد بسیار مهمی برای سرویس‌دهندگان شبکه‌های اجتماعی است. فروش اطلاعات مربوط به علایق کاربران، آنان را در برابر حجم عظمیی از تبلیغات هدفمند قرار می‌دهد. افزون بر این، روشن است که اطلاعات پروفایل ها، می تواند کاربردهای گوناگون دیگری هم داشته باشد.

۳- داده‌هایی که می‌تواند با استفاده از روش تحلیل شبکه، از نتیجه کنش‌ها و تعاملات کنشگران در شبکه  ارتباطی، استخراج نمود. تعیین نقاط ثقل ارتباط در شبکه، و «گره»های (node) مهم، اطلاعات گسترده و ارزشمند درباره تعاملات و ارتباطات افراد و ماهیت و جهت‌گیری این ارتباطات در دسترس قرار می‌دهد.

۴- داده‌هایی مربوط به شبکه، سوگیری و فضای کلی آن.

نکته: ناپایداری فضای شبکه‌های اجتماعی، و تغییر در اطلاعات پروفایل ها، مناسبات و روابط بین گره‌ها، یک شاخص برای پی بردن به تغییر مداوم و لحظه‌ای داده‌ها در درون شبکه‌ها است. از این رو، اعتبار تحلیل داده‌ها نمی‌تواند طولانی باشد.

این متن، به عنوان یادداشت، در خبرنامه شماره ۱۱ و ۱۲ انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات منتشر شده است

قدرت چیست و منشأ قدرت کجاست؟ این پرسش، در هر عصری می‌تواند پاسخ خاص خود را داشته باشد. چرا که مؤلفه‌های قدرت، اهرم‌ها و روش اعمال آن، بر اساس واقعیات جاری در بستر جامعه تعریف می‌شود. در عصر حاضر، تحت تأثیر جریان رشدیابنده فناوری‌های نوین اطلاعات و ارتباطات، مقوله «قدرت»، مفهوم و ماهیتی نوین یافته است. اظهارنظر در مورد قدرت همیشه به «زمینه» بستگی دارد، و فضای سایبر یک حوزه‌ جدید و مهم از قدرت است. در چنین وضعیتی، پاسخ ما به پرسش آغازین این نوشتار چه خواهد بود؟ برای پاسخ دادن به این پرسش، کافیست به یکی از پدیده‌های مولود فناوری‌های نوین اشاره کنیم: «شبکه‌های اجتماعی فضای سایبر».

شبکه‌ های اجتماعی، پیشینه‌ای به قدمت حیات بشر داشته و پیوندی آشکار با هم‌زیستی اجتماعی انسان‌ها در کنار یکدیگر دارند. آنچه قابلیت شبکه‌های اجتماعی عصر کنونی را از گذشته متمایز می‌سازد،  بستر شکل گیری شبکه‌ های اجتماعی و مکانیزم‌های ارتباطات درونی آنها است. این قابلیت‌ها، توانایی تغییر در معادلات سنتی قدرت را نصیب این شبکه‌ها نموده است. کاستلز[۱] ویژگی‌های عمده شبکه‌های اجتماعی فضای سایبر را  در انعطاف‌پذیری (بازسازی و واکنش‌پذیری در برابر تغییرات محیطی)، مقیاس‌پذیری (کوچک و بزرگ‌ شدن) و توانایی تداوم حیات، بدون وابستگی به مرکزیتی واحد ذکر می‌کند.  قابلیت مهم این  شبکه‌ ها، امکان ورود کنشگران جدید و وجود فضای تعامل گسترده با دیگران، تولید آزادانة محتوا، اشتراک‌گذاری دانش و اطلاعات، و استقلال آنها از مراکز قدرت رسمی است. در شبکه‌های اجتماعی فضای سایبر، قدرت کنترل رسمی جریان اطلاعات، به نفع بازیگران جدید، محدود شده و شبکه روابط بین کنشگران، سرمایة اجتماعی عظیمی را خلق کرده است. از یک سو، با گستردگی واسطه‌های انتشار اطلاعات، تمرکز قدرت در کنترل اطلاعات از میان رفته است؛ و از سوی دیگر، کانون‌های قدرتی که در شبکه‌ های اجتماعی، پیرامون ارزش‌ها، ایده‌ها، و علایق مشترک شکل گرفته‌اند، در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در نقش بازیگران قدرتمند، اظهار وجود کرده‌اند.

به دلیل نوع بهره‌برداری که – به ویژه از یک سال گذشته – از شبکه‌های اجتماعی سایبر به عمل آمده،  شاید این پندار را تقویت شده باشد که الگوی کارکرد شبکه‌های اجتماعی، عمدتاً تأثیرگذاری بر نهاد قدرت سیاسی است. وقوع رخدادها و تحولات سیاسی در خاورمیانه، افریقا و انگلستان، می‌توانند شواهد این گمان عمومی  باشند. اگر چه نمی‌توان نقش تأثیرگذار شبکه‌ های اجتماعی را در این رخداها نادیده گرفت، اما، نه منحصر نمودن نقش شبکه‌های اجتماعی سایبر به چنین کارکردی، مقرون به واقعیت است، و نه منتسب کردن علت غایی این تحولات به شبکه‌ های اجتماعی، و نادیده گرفتن سایر علل موجبه. این برداشت از نقش شبکه‌ های سایبری، همان چیزی است که برخی از آن به عنوان «توهم شبکه[۲]» تعبیر کرده‌اند. نکتة کلیدی فهم عملکرد شبکه‌های اجتماعی و مرزبندی بین «توهم» و «واقعیت»  نیز در همین نکته نهفته است که آنچه در فضای شبکه می‌گذرد چه نسبتی با واقعیات فضای فیزیکی دارد.

محدود کردن قدرت تأثیرگذاری شبکه‌های اجتماعی سایبر به جنبه‌های سیاسی، نگرشی تک ساحتی به این مقوله بوده و به معنای غفلت از سایر ابعاد قدرت این پدیده است. شبکه‌ های اجتماعی عمومی  سایبر، در عین حال که می‌توانند کارکرد آموزشی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی داشته باشند، دارای کارکردهای سیاسی هم هستند.  اما، هنگامی‌ که به موضوع قدرت نهفته در شبکه‌های اجتماعی سایبر اشاره می‌کنیم، نمی‌توانیم به یک وجه آن اشاره کنیم، حتی اگر آن وجه، «غالب» باشد.

اکنون، رواج تجارت الکترونیکی و کسب و کارهای آنلاین، جنبة اقتصادی شبکه‌های اجتماعی را از اهمیتی چشمگیر برخوردار کرده است. شرکت‌ها، سازمان‌ها و صاحبان کسب و کارهای کوچک، می‌توانند از طریق شبکه‌های اجتماعی تراکنش و داد و ستد مالی وسیعی داشته باشند. افزون بر ارتباطات صنفی که در بستر شبکه‌های اجتماعی تخصصی شکل می‌گیرد و متضمن منافع اقتصادی عظیمی برای طرفین است، از دیدگاه تجاری، هر کاربر شبکه‌ های اجتماعی می‌تواند یک مشتری بالقوه تلقی شود. داده‌های مربوط به رفتار کاربران در شبکه و تعاملات و علایق آنان می‌تواند منبع اطلاعاتی مهمی برای شرکت‌ها، سازمان‌ها و دولت‌ها باشد. از این رو،کشف علایق انبوه کنشگران شبکه و قرار دادن محصولات و خدمات مورد نظر در معرض دید آنان، برای تولیدکنندگان محصولات و خدمات اهمیت ویژه‌ای دارد. مدیران شبکه‌های اجتماعی، نیز با دریافت هزینه و در اختیار قرار دادن اطلاعات مرتبط با خدمات و تولیدات شرکت‌ها، از مدل‌های گوناگونی برای انتشار حجم عظیمی از تبلیغات در بین کاربران بهره می‌برند. این اطلاعات می‌تواند از دو منبع پروفایل و محتوای تعاملات کاربران استخراج شود. شاید اشاره دقیق به حجم گردش مالی حاصل از تجارت الکترونیکی از طریق شبکه‌ های اجتماعی سایبر دشوار باشد، اما نگاهی به آمار میلیاردی کاربران شبکه‌های اجتماعی، می‌تواند  پتانسیل اقتصادی موجود در آنها نشان دهد.

توانایی موج‌آفرینی، فضاسازی، و بکارگیری ماهرانه نمادها، ارزش‌ها و الگوها، نمایانگر قدرت تأثیرگذاری فرهنگی و اجتماعی شبکه‌ های اجتماعی سایبر است. کنشگران شبکه‌های اجتماعی ممکن است یک نوجوان، یک فرد کهنسال تا یک دولت باشند. آنچه مهم است فضای تکاپو و دامنه اثرگذاری آنان است. تلاش کنشگران شبکه‌های اجتماعی در اشتراک‌گذاری و تبادل اطلاعات، تعامل با سایر کاربران، شکل دادن به سلایق و جلب نظر آنان و پدید آوردن نوعی «قدرت نرم» است. به گونه‌ای که بتوانند از آن، در تداوم کنشگری خود در فضای فیزیکی بهره ببرند. کنشگران اجتماعی، نهادها، و جنبشهای فرهنگی با بهره بردن از همین ویژگی شبکه‌های اجتماعی، به ترویج دیدگاه‌ها، ارزش‌ها و حتی همگانی کردن مطالبات خویش پرداخته و با استفاده از حمایت‌های سایبری، از آن به عنوان هرم فشار در فضای فیزیکی استفاده می‌کنند. قدرت سایبری می‌تواند برای به اهدافی در درون  فضای سایبر، یا خارج از آن (فضای فیزیکی) مورد بهره‌برداری قرار گیرد

اینترنت  تأثیر آشکار اما ناهمگونی در رسانه های جمعی کنونی برجای گذارده است. به دلایل گوناگون فرهنگی، اقتصادی و فناورانه، صنایع نشر و موسیقی، بطور خاص تحت تأثیر قرار گرفته اند، اگرچه حتی در این موارد هم الگوی تأثیر، یکنواخت  و قطعی نیست. این احتمال درستی است که روزنامه ها و شرکتهای صفحه و نوارهای صوتی قادر خواهندبود از قدرت نفوذ  برون خطی شان را در بخشهای که سودمند است. درست همانطور که اینترنت صنایع رسانه ای سنتی را نابود نکرد، کاربرد قاعده مند اینترنت جایگزین استفاده از سایر شکلهای رسانه ها نشده است. مطالعات اخیر نشان می دهد که بیشتر مردم همزمان رسانه ها را مورد استفاده قرار می دهند که عقیده کنار گذاشته شدن رسانه ها، اندیشه ای منسوخ است…

.                          متن کامل

محیط‌ های علمی و آکادمیک ایران، به دلیل‌های زیادی با پدیده «پذیرش مسئولیت- تعلل و تأخیر در انجام وظایف» روبرو هستند. اشاره به مصداق‌های این پدیده، می‌تواند این واقعیت را آشکارتر کند. در دانشگاه‌ها، استادان راهنما و مشاور، مسئولیت هدایت دانشجو برای پژوهش در رساله تحصیلی را به عهده دارند. دانشجویان گزارش پیشرفت کار خود را به استادان ارائه می‌کنند. مطالعه گزارش، با توجه به تراکم و حجم فعالیت‌های علمی- پژوهشی ( یا اجرایی) استادان، نیازمند زمان است. سقف زمانی برای پاسخگویی چقدر است؟ بنا به اطلاع اینجانب، تقریباً قاعده‌ای وجود ندارد تا الزامی به رعایت محدوده زمانی شود. پس موضوعی تا اندازه‌ای عرفی می‌شود. این «زمان عرفی» می‌توان از هفته‌ها تا ماه‌ها باشد! محاسبه کنید، بازخورد دیرهنگام در چنین فرایندی، چه زمای را به هدر می‌دهد و چه تأثیری بر کیفیت انجام کار دانشجویان می‌گذارد. اگرچه استثنا هم در این میان وجود دارد و خود شاهد آن بوده‌ام. اما مایلم بگویم که کسانی هم هستند که پاسخ زودهنگام و سریع را، نشانه منفی ارزیابی می‌کنند! جزئیات این گونه ارزیابی‌ها را باید از زبان خودشاان شنید. اما، آنچه جای تأمل دارد، آثار منفی این نگرش و شیوه‌ کار بر روند فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی است.

در داوری مقاله‌های نشریه‌های علمی نیز به شکلی این رویه به اپیدمی تبدیل شده است. کسانی که داوری مقاله‌های علمی را می‌پذیرند، علیرغم تذکر «..تا تاریخ … یا مدت… دیدگاه خود را درباره مقاله ارسال فرمایید»، ماه‌ها، اظهار نظر را به تأخیر انداخته و هیچ‌گاه خود را در جایگاه و شرایط نویسنده مقاله قرار نمی‌دهند. چه نیکو است، کسی که تا چند ماه فرصت مطالعه و بررسی یک مقاله را ندارد، از همان آغاز، بدون معطلی شرایط خاص تعیین کند یا از پذیرش داوری امتناع ورزد. اگر چه مدیران و سردبیران نشریه‌های علمی می‌توانند با در نظر گرفن گزیه‌های مناسب، نقش مهمی در این اصلاح این روند داشته باشند؛ گزینه‌های داوری را به افراد خاصی محدود نکنند و دامنه انتخاب داور را گسترش دهند.

لازم است نوعی بازنگری در مناسبات رایج در امر داوری و ارزیابی در محیط‌های علمی و دانشگاهی انجام گیرد. کادرهای علمی، در پذیرش مسئولیت، تابع نظم باشند و در صورتی که تراکم کار، از پذیرش اولیه مسئولیت‌های جدید خوددای ورزند. بی‌گمان، با چنین رویکردی، هم خودرا از زیربار وظایف جدیدی که الزامی خاصی به انجام آن ندارد، رها می‌کنند و هم، فرصت ورود چهره‌های علمی دیگر را بدهند، کسانی که به رغم توانایی بالای علمی، در بیشتر اوقات، نادیده گرفته می‌شوند.

چنین باد!